هور ساماندهي بناي حاج ملاهادي سبزواري اين بنا واقع در ميدان كارگر سبزوار متعلق به دوره قاجاريه با مالكيت شخصي به شماره ثبت 1334 به ثبت آثار ملي ايران رسيده است. اين بنا به روايتي در سال 1290 قمري توسط يكي از درباريان ناصرالدين شاه (ميرزا يوشي مستوفي الممالك) در ملك مزروعي حاج ملاهادي بنا گرديد. اين بنا در سال 1352 شمسي براي اولين بار مرمت گرديد. البته اقدامات ديگري نيز در سالهاي بعد براي حفظ بنا انجام پذيرفت. اين بنا به صورت يك كوشك در باغي كوچك بنا شده است. كوشك به شكل پلان چليپا شكل مي‌باشد كه حجراتي در اطراف آن را احاطه كرده است. تعدادي طاق نما نيز در ضلع جنوبي و شمالي تزيين كننده بنا مي‌باشد. دو باغچه پس از ورودي در جلو بنا مقابل كوشك قرار گرفته دو باغچه ديگر در دو جناح شرقي و غربي كوشك واقع شده است و دو باغچه بزرگ نيز به شكل مستطيل در سمت جلو بنا واقع شده است. عمارتي در جبهه جلو بنا مكمل فضاهاي بنا مي‌باشد اين عمارت در دو طبقه احداث شده است. بنا از آجر با ملات گچ و گچ خاك تشكيل شده است كه آرايه‌هايي از جنس كاشي معرق در طاق نماها و حجرات كناري تزيين بخش بنا مي‌باشد. داخل آرامگاه كه به شكل چليپا مي‌باشد از پلان‌هاي 4 صفه‌اي تبعيت كرده. يعني 4 طاق آهنگ پوشش دهنده 4 صفه و طاقي كلمبوس پوشش دهنده فضاي اصلي است كه به شكل گنبد درآمده است. در زير گنبد يعني در روي پوشش آهيانه آن تزئينات يزدي بندي به شكل پركار ارائه داده است. در سالهاي گذشته و قبل از مرمت بنا در سال 66 و 67 اين قسمت پوشش گچي داراي تزئينات آينه‌كاري بوده است كه پس از مرمت به دليل ريزش قسمتي از آنها ديگر تزئينات آينه‌كاري بازسازي نشده است. پوشش روي گنبد به شكل كاشي‌كاري شده از جنس كاشي نره مي‌باشد كه چندين بار تا به حال بازسازي شده است. اين كاشي‌هاي به رنگ آبي فيروزه‌اي پوشش دهنده گنبد در مقابل اثرات جوي مانند رطوبت ناشي از باد، باران مي‌باشد. گنبد بنا بر خلاف تمامي گنبدهاي معماري سنتي ايران براساس چند نيم‌دايره بنا شده است و همانگونه كه مي‌دانيم گنبدي كه با استفاده از چند نيم‌دايره احداث شود بسيار نامقاوم در مقابل بارهاي وارده بوده و در قسمتي شكمگاه دچار ترك‌هاي عميق مي‌شود. مانند ترك‌هايي كه هم اينك در روي آهيانه گنبد مي‌توان ديد. در عمارت جنوبي بنا يك اتاق در قسمت وسط به همراه دو اتاق كشيده در اطراف مانند پلانهاي سه دري واقع در خانه‌هاي قديمي قابل مشاهده است. دو اتاق در حكم بروار براي اين ميانبار مي‌باشد كه خنثي كننده نيروهاي طاق ميان‌بار نيز هستند. از طرفي يكي از اين بروارها داراي پلكاني براي دسترسي به اشكوب هم است. اشكوب دوم نيز اتاقي است كه روي اين فضا را پوشش داده است. بنا در لچك‌هاي داراي تزئينات آجري به شكل چيدمانهاي مختلف آجري مي‌باشد. بعضي از اين طاق نماها قبلاً راههايي به قسمت‌هاي اطراف داشته كه دسترسي‌هاي ديگر بنا را فراهم مي‌كرده است. كاربري‌هاي گوناگون بنا: از زماني كه بنا در ملك شخصي ملاهادي احداث شد قسمت كوشك بنا كاربري آرامگاه خود را حفظ كرده است. و قسمت عمارت جنوبي در ابتدا كه در دست مالكين آن بود به شكل فضاهاي انبار و اتاقهايي كه گاه‌گاه مورد استفاده قرار مي‌گيرد بوده است. ولي دير زماني نيست كه بنا به دفتر ميراث فرهنگي شهرستان تبديل شده است و فضاهاي گوناگون داراي كاربري‌هاي مختلف شده است. نقد طرح باززنده‌سازي بنا: در داخل فضاي كوشك مانند در شمال شرق كوشك حجرة آن تبديل به فضاي اتاق نگهبان شده است. و حجرة ضلع شمال غرب بنا تبديل به انباري براي اداره ميراث فرهنگي شده است. دو اتاقك سمت جنوب شرقي به ترتيب تبديل به حجره سرايدار و حجره‌هاي معاونت وپژوهشي بدل گشته است. و از حجره‌هاي جنوب غربي بنا به ترتيب تبديل به انباري مقبره و دفتر معاونت معرفي و آموزشي شده است. عمارت جنوبي نيز در طبقه پايين تبديل به قسمت‌هاي مختلف اداره ميراث شده است. ميان‌وار وسط به قسمت دفتر اداري ميراث بروار غربي به دبيرخانه سازمان و اتاقك در طبقه دوم در قسمت وسط به دفتر رياست اتاق غربي تبديل به دفتر جلسات شده است. بررسي كاربريهاي موجود و طرح ارائه شده براي بنا: طبق مشاهداتي كه از بنا در مدت زمان تقريباً زياد داشتيم و نوع روابط و سيركولاسيون بين قسمت‌هاي مختلف بنا را ديديم. تا حدودي بر ما آشكار شد كه اين روابط تعريف شده نبوده و صرفاً كاربريها در فضاهاي مختلف معماري بنا قرار داده شده است. بهتر بود با شناخت از فضاهاي معماري بنا و نيز كاربريهاي قرار بود به فضاهاي مختلفي كه بنا بود به بنا داده شود تصميم‌گيري در مورد باززنده‌سازي بنا انجام مي‌شد. طرح ساماندهي فعاليت‌هاي موجود در بناي آرامگاهي اسرار: بسيار بجاست كه ابتدا كاربريهاي موجود ليست شده و سپس ارتباطات فضاي بين آنها شناخته و آنگاه با شناختي كه از فضاهاي معماري بنا داريم تصميم براي باززنده‌سازي بنا انجام شود. جدا كردن كاربريهاي موجود به دو قسمت اول كاربريهاي مرتبط به آرامگاه و هم كاربريهاي چه اداري مربوط به سازمان بسياري از مشكلات ارتباطي بين فضاها را حل خواهد كرد. در داخل كوشك بنا قسمتي براي معرفي آثار حكيم سبزواري قرار داده شده است. و نيز اشياء بسيار زيادي به شكل پراكنده از قطعات كوزه‌هاي سفالي گرفته تا قبور سنگي هنري و در فضاي آزاد مورد حمله و هجوم باران و باد و نيز آسيب‌هايي است كه افراد بازديد كننده به بنا وارد مي‌كنند قرار دادن اشياء موزه‌اي موجود در سطح بنا در 4 حجره اطراف آرامگاه كه داراي درب ورودي از داخل آرامگاه است و بستن درب‌هاي مستقيم دسترسي از فضاي اصلي باغ با المان‌هاي شيشه‌اي كه نيز تغييري در ساختار بنا داشته باشيم راه مطلوبي به نظر مي‌رسد و حجره ديگر در ضلع جنوبي بنا مي‌تواند محل انبار براي آثار موزه‌اي (مخازن موزه) و ديگري كتابخانه مرحوم ملاهادي سبزواري شود. برداشتن اتاقك‌هاي فلزي كه ورودي بنا را بسيار بدچهره كرده است از ديگر طرحهاي موجود براي ساماندهي بنا مي‌تواند باشد. رامپي در قسمت شمال شرقي بنا قرار دارد كه محل دسترسي به قسمت اداري واقع در جنوب بنا است بهتر است شكل رامپ به شكل اوليه خود برگشته از ورود اتومبيل به داخل فضاي تاريخي جلوگيري شود. قراردادن قسمت‌هاي مختلف اداري سازمان ميراث فرهنگي در قسمت انتهايي بنا با در نظر گرفتن سيركولاسيون و ارتباطات فضايي بسيار مناسب به نظر مي‌آيد. در اين جا ممكن است با كمبود فضا براي قسمت‌هاي مختلف سازمان مواجه شويم كه به دليل آن كه سازمان داراي ساختمان‌هاي ديگري در سطح شهر مي‌باشد. عمارت كاروانسراي فرامرزخان به قسمت معاونت حفظ و احياي سازمان اختصاص داده شده است اين مشكل به راحتي قابل حل مي‌باشد. تأمين نور لازم به شكل بسيار فني با در نظر گرفتن اين نكته كه نور نيز مي‌تواند براي اشياء موزه‌اي و بنا ايجاد مشكل كند بسيار حائز اهميت است در برخي از قسمت‌هاي ساختمان از اندود گچ بر روي ديواره‌ها استفاده كرده‌اند كه بايستي اين اندودها حذف و بنا به حالت ديرين خود بازگردد. تفاوت ديگري نيز در شكل بنا به صورت بسيار آشكار جلوه‌گر است و آن استفاده از در و پنجره‌هاي بسيار ناهماهنگ با ساختار بنا است در برخي از موارد نيز خطوط سيم‌هاي برق و مخابرات در بنا ديده مي‌شود كه آنها نيز بايستي حذف شود. قسمت ديگر در طرح ساماندهي بايد بدان پرداخت همانگونه كه در يكي از تصاوير مشخص است قرار گرفتن تابلو برق و تابلو مخابرات در ديد عموم است كه بايستي به شكلي پوشيده شود كه به ديد نيايد. استفاده نكردن از المانهايي مانند ميزهاي بزرگي كه ديد بنا را دچار مشكل مي‌كند نيز از ديگر طرح‌هاي ساماندهي بنا محسوب مي‌شود. كف‌سازي بنا نيز به شكل بتني مي‌باشد بايستي به شكل اوليه خود برگشته يعني مي‌توان از المان‌هايي مانند آجر خطايي براي كف‌سازي استفاده كرد. پنجره‌هاي ناهماهنگ بنا بايستي برداشته و به شيوه قديم از پنجره‌هاي چوبي استفاده شود. در طرح باغ‌سازي بنا نيز بايستي تا حدودي بازنگري شود. در اين مورد مي‌توان از خرنه‌هاي آجري به شكل كلاغ پر به جاي بلوك‌هاي سيماني استفاده كرد. قسمت‌هايي از بنا خصوصاً در ديواره‌هاي طاق نماهاي جنوب بنا نياز به بندكشي دارد. سرويس‌هاي بهداشتي در محل مناسب قرار گرفته است. كاشي‌هاي معرق در قسمتي از بنا در اثر رطوبت و فرسايش كه در قسمتي از عكس‌ها ديده مي‌شود نياز به مرمت دارد. المان‌هاي آينه‌كاري بايستي مجدد به بنا افزوده شود. ايزوله سطح گنبد نيز كه در زمان گذشته انجام شده بايستي مورد بازبيني قرار گيرد. تعدادي از كاشي‌هاي تيره گنبد كه دچار لب پر شده است بايستي مرمت شود. در ضمن نرده‌هاي ورودي به هيچ عنوان با شكل بنا هماهنگ نيست. سنگ قبرهايي در قسمت‌هاي مختلف كف‌سازي مشاهده مي‌شود كه نياز است برخي از آنان كه داراي ارزش تاريخي يا هنري هستند با ملاژ جابجا شود. ارائه تابلو مناسبي در محل ورودي كه به سيماي كلي بنا آسيبي وارد ننمايد براي معرفي اداره ميراث و نيز آرامگاه اسرار الزامي است.


 

تهیه کننده محمد عباسی در جمعه چهاردهم تیر 1387 ساعت 21:46 موضوع | لینک ثابت